Cần Thay Đổi Trong Truyền Thông Về Người Khuyết Tật: Từ Ngôn Từ Đến Cách Thể Hiện
Đổi mới nhận thức qua truyền thông về người khuyết tật
Vào ngày 12 tháng 8, một cuộc hội nghị chuyên đề mang tên “Ngôn từ và Góc máy: Thực hành truyền thông tiếp cận từ nội dung đến hình ảnh” đã được tổ chức bởi Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội phối hợp cùng tổ chức Humanity & Inclusion (HI). Sự kiện này thuộc Dự án MIC, được tài trợ bởi Phái đoàn Liên minh châu Âu, nhằm truyền bá nhận thức, giảm kỳ thị và gia tăng sự tham gia của người khuyết tật trong xã hội.
Ông Phạm Quang Khoát, Phó chủ tịch Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội, trong bài phát biểu khai mạc đã nhấn mạnh tầm quan trọng của truyền thông. Ông khẳng định rằng một bài viết, một bức ảnh hay thậm chí một từ trong tiêu đề có khả năng tác động mạnh mẽ đến cách nhìn nhận của cộng đồng đối với người khuyết tật. Nghệ An Chủ Động Đối Phó Siêu Bão: Kế Hoạch Sơ Tán Gần 15… Khám Phá Mưa Sao Băng Perseids 2026: Lễ Hội Ánh Sáng Bầu… Tai Nạn Giao Thông Tại Đồng Tháp: Xe Máy Va Chạm Containe…
Ông Phạm Quang Khoát – Phó chủ tịch Hội người khuyết tật TP. Hà Nội phát biểu tại hội nghị. Ảnh: HB
Trong phần phát biểu, ông Khoát cũng chỉ trích việc nhiều bài viết hiện nay vẫn sử dụng những từ ngữ nhấn mạnh vào khiếm khuyết như “lương y tật nguyền” hay “cô gái tật nguyền”. Dù không có ý định gây tổn thương, nhưng những cách diễn đạt này thường làm nổi bật khiếm khuyết, biến thành công bình thường thành thành tựu kỳ diệu.
Ông đã đặt câu hỏi liệu có cần thiết phải gọi một người sử dụng xe lăn và tốt nghiệp đại học là một kỳ tích không, đồng thời kêu gọi mọi người đặt ra câu hỏi về góc nhìn của câu chuyện được kể.
Đại diện Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội nhấn mạnh rằng truyền thông cần phải tránh những yếu tố thương hại, không tô vẽ, và không biến khuyết tật thành thần thoại. Nội dung báo chí nên phản ánh người khuyết tật như những cá nhân bình thường với những câu chuyện phi thường, thể hiện một cuộc sống mà họ tự chọn.
Quang cảnh hội nghị chuyên đề “Ngôn từ và Góc máy: Thực hành truyền thông tiếp cận từ nội dung đến hình ảnh”.
Trong phần giới thiệu về dự án, bà Nguyễn Thị Ngọc Hà, người quản lý dự án MIC của HI tại Việt Nam, cho biết rằng chương trình này không chỉ nhằm giảm bớt kỳ thị mà còn tăng cường vai trò và quyền lợi của người khuyết tật, đặc biệt là những nhóm ít có tiếng nói trong giáo dục, việc làm và phòng chống bạo lực giới tính.
Bà Dương Thị Vân, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ hòa nhập người khuyết tật (ICC), cũng có những chia sẻ về các rào cản trong môi trường, giao tiếp và nhận thức xã hội. Bà nhấn mạnh rằng việc thay đổi nhận thức cộng đồng là điều thiết yếu bên cạnh việc nâng cấp hạ tầng.
Hiện nay, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và thống kê dân số, khoảng 7% dân số Việt Nam, tương đương hơn 7 triệu người, là người khuyết tật. Việc truyền thông cần dừng khai thác hình ảnh của người khuyết tật như một nguồn cảm hứng vô tình, mà thay vào đó phản ánh họ là những chủ thể bình đẳng, với đầy đủ quyền lợi và nghĩa vụ trong xã hội.
Chuẩn mực đạo đức và tác nghiệp báo chí trong truyền thông
Cuộc hội nghị cũng bao gồm các hoạt động trải nghiệm phục vụ cho các nhà báo nhận diện rào cản. Các phóng viên và sinh viên báo chí đã được chia nhóm để trải nghiệm di chuyển bằng xe lăn, đeo kính che mắt để cảm nhận môi trường của người khiếm thị hay học ngôn ngữ ký hiệu cùng với người khiếm thính.
Người làm báo và sinh viên báo chí tham gia các hoạt động trải nghiệm thực tế tại tọa đàm: học ngôn ngữ ký hiệu cùng người khiếm thính, đeo băng che mắt dùng gậy di chuyển qua chướng ngại vật và điều khiển xe lăn để nhận diện trực quan các rào cản.
Bà Nguyễn Thị Thục Hạnh, nguyên Tổng biên tập Báo Phụ nữ Việt Nam và là nguyên Ủy viên Ban chấp hành Hội Nhà báo Việt Nam, đã nhấn mạnh rằng một bài viết về người khuyết tật không nên buộc độc giả phải thương hại hay cảm thấy truyền cảm hứng từ nhân vật. Truyền thông cần phải chuyển từ góc nhìn nhân đạo sang chủ đề xã hội chính thức hơn.
Các phóng viên và biên tập viên cần tuân thủ những quy tắc tác nghiệp khi tiếp cận từng nhóm nhân vật. Đối với người dùng xe lăn, những cuộc phỏng vấn cần diễn ra ở tư thế ngang tầm mắt, khảo sát trước tính khả thi của địa điểm và luôn hỏi ý kiến trước khi di chuyển xe lăn.
Đối với người khiếm thị, phóng viên nên giới thiệu bản thân, mô tả môi trường xung quanh và sử dụng ngôn ngữ hướng dẫn rõ ràng. Khi làm việc với người khiếm thính, cần phải tương tác trực tiếp với họ thay vì chỉ giao tiếp với người phiên dịch, đồng thời đảm bảo rằng khung hình quay phim phải thu trọn từ đầu đến thắt lưng để duy trì biểu cảm và ngôn ngữ cơ thể.
Ngày nay, thực hành báo chí cần phải tuân thủ nguyên tắc “Không có gì về chúng tôi nếu không có chúng tôi”. Mỗi từ ngữ và hình ảnh được lựa chọn đều có thể tạo ra rào cản hoặc mở ra cánh cửa cho sự hội nhập.
Bộ trưởng Đào Hồng Lan làm Chủ tịch Ủy ban Quốc gia về người khuyết tật
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán, thăm khám và điều trị y khoa chuyên nghiệp. Vui lòng tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi áp dụng.
