Tác hại thuốc lá và gánh nặng chăm sóc: một góc nhìn theo giới

Thuốc lá không chỉ gây bệnh cho người hút mà còn kéo theo hệ quả xã hội rộng hơn — từ tiếp xúc khói thụ động đến việc tăng nhu cầu chăm sóc y tế trong gia đình. Khi thảo luận chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá, đặt vấn đề dưới lăng kính bình đẳng giới giúp nhận diện những tác động khác nhau giữa nam và nữ, từ quyền tiếp cận thông tin sức khỏe đến việc gánh vác trách nhiệm chăm sóc người bệnh.

Trong quá trình soạn thảo dự thảo sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, cơ quan chức năng đã tiến hành rà soát nhiều khía cạnh liên quan: thủ tục hành chính, phân quyền phân cấp, ứng dụng khoa học công nghệ trong phòng chống, chuyển đổi số, cùng với việc lồng ghép chính sách dân tộc và bình đẳng giới. Việc này nhằm đảm bảo các quy định mới phản ánh được thực tế sử dụng thuốc lá và hậu quả sức khỏe ở từng nhóm dân cư.

Sự khác biệt trong hành vi sử dụng và phơi nhiễm

Dữ liệu khảo sát STEP của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy tần suất hút thuốc giữa nam và nữ ở Việt Nam khác biệt rất rõ: tỷ lệ hút ở nam cao hơn nhiều so với nữ. Sự chênh lệch này bắt nguồn từ nhiều yếu tố văn hóa, xã hội và kỳ vọng giới — ví dụ, hút thuốc đôi khi được gắn với biểu tượng nam tính, trong khi phụ nữ hút thuốc có thể gặp sự kỳ thị.

Dù phụ nữ hút thuốc với tỷ lệ thấp hơn, họ vẫn thường là đối tượng chịu ảnh hưởng lớn từ khói thuốc thụ động trong gia đình và môi trường công cộng. Khi không gian công cộng và khu vực riêng tư trong hộ gia đình chưa được kiểm soát triệt để, nguy cơ tiếp xúc lâu dài với khói thuốc của những người không hút tăng lên, trong đó phụ nữ và trẻ em dễ bị ảnh hưởng hơn.

Gánh nặng chăm sóc: hệ quả ít được nhắc tới

Một hệ quả ít được chú ý nhưng rất thực tế là gánh nặng chăm sóc dài hạn phát sinh khi người thân mắc bệnh liên quan đến thuốc lá. Các bệnh mạn tính do sử dụng thuốc lá làm tăng nhu cầu chăm sóc y tế tại gia và chăm sóc dài hạn, và trong nhiều gia đình, phần lớn trách nhiệm này được giao cho phụ nữ.

Theo số liệu năm 2022, người dân Việt Nam đã phải dành khoảng 8,398 triệu ngày để chăm sóc người thân bị bệnh, tật do hút thuốc lá. Con số này phản ánh áp lực thời gian thực tế mà gia đình phải chịu, ảnh hưởng đến cơ hội lao động, học tập và phát triển cá nhân của những người chăm sóc, đặc biệt là phụ nữ.

Luật bình đẳng giới và mối liên hệ với chính sách phòng chống thuốc lá

Quyền tiếp cận thông tin, giáo dục và dịch vụ y tế là nền tảng của bình đẳng giới trong lĩnh vực sức khỏe. Luật Bình đẳng giới đã quy định nữ và nam bình đẳng trong hoạt động giáo dục, truyền thông về chăm sóc sức khỏe và sử dụng dịch vụ y tế. Trong bối cảnh đó, tích hợp yếu tố giới khi soạn thảo các điều luật về thuốc lá giúp đảm bảo mọi quy định đều tính đến tác động khác nhau lên các nhóm dân cư.

Chẳng hạn, chiến lược truyền thông phòng chống thuốc lá cần được thiết kế để vừa hướng đến giảm tỉ lệ hút ở nam giới, vừa bảo vệ quyền tiếp cận môi trường sống không khói đối với phụ nữ và trẻ em. Chính sách bảo vệ người không hút cần gắn chặt với quyền được sống và làm việc trong môi trường lành mạnh cho mọi giới.

Thách thức từ sản phẩm thuốc lá mới

Sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thay thế đặt ra yêu cầu cập nhật hành vi sử dụng theo giới, nhất là ở thanh thiếu niên và nữ giới. Những sản phẩm này có thể thay đổi mô hình tiếp xúc và suy giảm hiệu lực của các biện pháp kiểm soát cũ nếu không được đánh giá và quản lý phù hợp.

Do đó, khi sửa đổi luật và xây dựng chương trình can thiệp, cần xác định rõ các loại sản phẩm mới, cách chúng được tiếp thị và ảnh hưởng của chúng đến các nhóm giới khác nhau để thiết kế biện pháp ngăn chặn phù hợp.

Điểm cần lưu ý khi xây dựng chính sách hướng đến bình đẳng

• Đo lường tác động theo giới: Dữ liệu phân giới giúp hiểu rõ ai chịu thiệt hại lớn hơn và ở đâu cần can thiệp đặc thù.
• Bảo vệ người không hút: Các biện pháp kiểm soát không gian hút thuốc phải hướng tới việc giảm phơi nhiễm cho phụ nữ và trẻ em, không chỉ tập trung vào người hút.
• Giảm gánh nặng chăm sóc: Chính sách y tế và an sinh nên tính tới hỗ trợ cho người chăm sóc không lương, nhằm giảm tác động kinh tế – xã hội lên phụ nữ.
• Giám sát sản phẩm mới: Cần có cơ chế phát hiện và quản lý thuốc lá thế hệ mới để tránh lách luật và bảo đảm hiệu quả chính sách.

Các bước thực tiễn nên xem xét

Việc đưa bình đẳng giới vào nội dung sửa đổi luật không đơn thuần là ghi một điều khoản mới, mà là thiết kế các quy định, chương trình truyền thông và biện pháp thi hành sao cho phản ánh được mức độ rủi ro và hệ lụy khác nhau. Điều này bao gồm thu thập dữ liệu phân giới, lồng ghép đào tạo cho cán bộ y tế, và đảm bảo các can thiệp giảm phơi nhiễm phù hợp với bối cảnh gia đình và cộng đồng.

Tổ chức Y tế thế giới ghi nhận thành quả và đóng góp của Việt Nam trong công tác phòng chống tác hại của thuốc lá

SKĐS – Trong phiên toàn thể của Kỳ họp Đại hội đồng Y tế Thế giới lần thứ 79 (WHA79) diễn ra tại Geneva, Thuỵ Sĩ từ 18-22/5, Tổ chức Y tế thế giới đã tổ chức Lễ trao giấy chứng nhận để ghi nhận những đóng góp và thành quả của Việt Nam trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Kết luận: nỗ lực toàn diện theo hướng công bằng

Chống tác hại thuốc lá cần đi đôi với công bằng giới: giảm tỷ lệ hút ở nam, bảo vệ phụ nữ và trẻ em khỏi khói thụ động, đồng thời giảm gánh nặng chăm sóc không được trả công cho phụ nữ. Khi luật và chương trình phòng chống thuốc lá được thiết kế trên cơ sở dữ liệu phân giới và tính tới sự xuất hiện của sản phẩm mới, hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng sẽ cao hơn và công bằng hơn.

FAQ

Tỷ lệ hút thuốc ở nam và nữ Việt Nam hiện ra sao?

Dữ liệu từ nghiên cứu STEP 2021 của WHO cho thấy tỷ lệ hút thuốc ở nam là 41,1% và ở nữ là 0,6%.

Tại sao phụ nữ vẫn bị ảnh hưởng dù tỷ lệ hút thấp?

Dù ít hút hơn, phụ nữ thường xuyên phơi nhiễm khói thuốc thụ động trong gia đình và nơi công cộng, đồng thời họ thường đảm nhận chăm sóc người bệnh, khiến ảnh hưởng của thuốc lá lên cuộc sống của họ vẫn rất lớn.

Thuốc lá gây ra chi phí chăm sóc như thế nào?

Theo số liệu năm 2022, người dân Việt Nam đã dành khoảng 8,398 triệu ngày để chăm sóc người thân mắc bệnh, tật do hút thuốc lá, phản ánh hậu quả lao động chăm sóc không được trả công và tổn thất thời gian cho gia đình.

Đọc thêm:

Để hiểu rõ hơn về định hướng phát triển cơ sở y tế và kế hoạch mở rộng quy mô giường bệnh, bạn có thể tham khảo bài viết Quy hoạch mở rộng Bệnh viện 19-8 lên 1.500 giường: kế hoạch, năng lực chuyên sâu và lộ trình giúp nắm thông tin về năng lực chuyên môn và lộ trình chuyển đổi.

Nếu bạn quan tâm tới cách xây dựng điểm đến du lịch an toàn cho sức khỏe cộng đồng, bài Lợi ích và thách thức của môi trường du lịch không khói thuốc phân tích thực trạng và các bước triển khai để cải thiện trải nghiệm khách và thương hiệu điểm đến.

Với góc nhìn về chính sách đãi ngộ nhân viên y tế, bài Giải thích sáu mức phụ cấp ưu đãi nghề cho nhân viên y tế làm rõ cách phân loại đối tượng hưởng và nguyên tắc áp dụng các mức phụ cấp theo quy định.