Nâng tầm dược liệu Việt: từ bảo tồn nguồn gen đến chuỗi giá trị có thể cạnh tranh

Việt Nam sở hữu một kho nguyên liệu thiên nhiên đồ sộ, nhưng tận dụng tiềm năng đó để tạo ra dược liệu sạch, ổn định và có giá trị kinh tế cao đòi hỏi thay đổi căn bản trong cách quản lý, sản xuất và liên kết thị trường. Bài viết này hệ thống lại những vấn đề then chốt được chuyên gia nêu tại một tọa đàm chuyên ngành và gợi ý những hướng đi thực dụng, dựa trên chính các thực tế được công bố.

Tài nguyên dược liệu: lợi thế rõ ràng nhưng chưa được khai thác toàn diện

Các chuyên gia tham gia tọa đàm nhắc lại một thực tế: Việt Nam có nguồn dược liệu đa dạng với hàng nghìn loài thực vật và nhiều chủng loại động, tảo và khoáng vật được dùng làm thuốc. Đây là nền tảng để phát triển y học cổ truyền và các ngành liên quan như dược phẩm thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và sinh học ứng dụng.

Tuy nhiên, thực trạng sản xuất hiện nay vẫn bị chi phối bởi khai thác phân tán, thu hái tự phát và quy mô nhỏ lẻ. Ở nhiều nơi, việc thu gom dược liệu từ tự nhiên diễn ra mà thiếu cơ chế bảo tồn, dẫn tới suy giảm nguồn gen quý. Hệ quả là dù có tiềm năng, nguồn cung trong nước mới đáp ứng một phần nhu cầu, buộc phải nhập khẩu nhiều loại dược liệu.

Chuyển đổi mô hình: từ khai thác tự phát sang chuỗi giá trị khép kín

Để nâng cao chất lượng dược liệu, các đại biểu đề xuất phải chuyển trọng tâm từ việc thu hái manh mún sang chuẩn hóa quy trình sản xuất: chọn giống, kỹ thuật trồng và thu hái theo tiêu chuẩn, xử lý sơ chế và chế biến sâu. Việc chuẩn hóa không chỉ giúp ổn định chất lượng hoạt chất mà còn mở đường cho gia tăng giá trị trong chuỗi thương mại thay vì xuất khẩu thô.

Một thách thức lớn là mô hình canh tác hiện tách rời: vùng trồng nhỏ, thiếu liên kết, khó áp dụng công nghệ cao và kiểm soát chất lượng. Mô hình hợp tác giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người sản xuất phải được thiết kế để khuyến khích đầu tư dài hạn, chuyển giao kỹ thuật và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm dược liệu Việt Nam.

Tiêu chuẩn và khoa học là nền tảng để thâm nhập thị trường cao cấp

Giới chuyên môn nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu khoa học: bảo tồn nguồn gen, chọn giống có hàm lượng hoạt chất cao và thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời tiến hành nghiên cứu tiền lâm sàng, lâm sàng để khẳng định tính an toàn và hiệu quả của sản phẩm. Khi có bằng chứng khoa học, dược liệu và sản phẩm từ dược liệu sẽ dễ tiếp cận các kênh phân phối chất lượng cao hơn.

Bên cạnh đó, cần xây dựng và hoàn thiện tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu và vị thuốc cổ truyền, khuyến khích áp dụng thực hành tốt nuôi trồng và thu hái theo khuyến cáo quốc tế (GACP-WHO) ở những vùng trồng trọng điểm. Việc nâng tỷ lệ giống đạt chuẩn trong sản xuất là mục tiêu chiến lược để đảm bảo chất lượng đầu vào cho toàn chuỗi.

Quản lý, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ

Kiểm soát chặt chẽ nguồn gốc dược liệu là điều kiện tiên quyết để loại bỏ dược liệu không rõ xuất xứ và hạn chế nhập khẩu kém chất lượng. Áp dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số trong quản lý vùng trồng và sơ chế sẽ giúp minh bạch hóa chuỗi cung ứng, từ đó tăng niềm tin của người tiêu dùng và đối tác xuất khẩu.

Ngoài ra, việc tổ chức quy hoạch vùng trồng theo lợi thế địa lý của từng địa phương, gắn vùng chuyên canh với nhà máy sơ chế và doanh nghiệp tiêu thụ sẽ thuận lợi hơn cho kiểm soát chất lượng và giảm chi phí logistics.

Chính sách và cơ chế hỗ trợ: cần đồng bộ từ trung ương đến địa phương

Các đại biểu kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế chính sách để thúc đẩy đầu tư, khuyến khích liên kết và bảo tồn nguồn gen. Nhà nước có thể đóng vai trò định hướng bằng quy hoạch vùng trồng, ban hành tiêu chuẩn và hỗ trợ hạ tầng cho những vùng trọng điểm.

Phối hợp giữa ngành nông nghiệp, ngành y tế và các viện nghiên cứu là cần thiết để xây dựng lộ trình phát triển dược liệu gắn với chuỗi giá trị và thị trường xuất khẩu. Trong mô hình hợp tác nhiều bên, doanh nghiệp được kỳ vọng là đầu mối kết nối, chuyển giao kỹ thuật và dẫn dắt thị trường.

Thực tiễn quản lý và thị trường: những điểm hạn chế đang cản bước

Một nghịch lý được nêu ra là Việt Nam còn xuất khẩu dược liệu chủ yếu dưới dạng thô hoặc sơ chế đơn giản, dẫn đến giá trị gia tăng thấp. Đồng thời, phần lớn nguồn cung nội địa chỉ đáp ứng một tỷ lệ khiêm tốn so với nhu cầu sử dụng trong nước; điều này phản ánh thiếu cơ chế thu hút đầu tư và phát triển vùng trồng quy mô lớn.

Để khắc phục, cần có chính sách ưu đãi, hỗ trợ tín dụng dài hạn, và các chương trình thúc đẩy liên kết giữa người nông dân với doanh nghiệp chế biến. Việc kiểm soát chặt nhập khẩu dược liệu kém nguồn gốc cũng là biện pháp bảo vệ thị trường trong nước và người tiêu dùng.

Với mục tiêu vừa bảo tồn vừa phát triển, một số khuyến nghị được đưa ra bao gồm xây dựng ngân hàng gen dược liệu quốc gia, đẩy mạnh chương trình phát triển vùng trồng dược liệu quý và thiết kế các chương trình sản phẩm quốc gia để tập trung nguồn lực cho những mặt hàng có lợi thế cạnh tranh.

Trong mối liên hệ với các chính sách chăm sóc sức khỏe cộng đồng và mô hình phối hợp chăm sóc, những chương trình hướng tới người cao tuổi, người có hoàn cảnh đặc thù cần được liên kết chặt chẽ với nguồn dược liệu trong nước; thông tin chi tiết về định hướng hợp tác và mục tiêu chăm sóc người cao tuổi có thể được tìm hiểu thêm qua hợp tác quốc tế người cao tuổi.

Hệ sinh thái liên ngành: khi y học cổ truyền gặp công nghệ và doanh nghiệp

Sự kết hợp giữa nghiên cứu, nuôi trồng đạt chuẩn, chế biến tiên tiến và thương mại hóa là con đường duy nhất để dược liệu Việt nâng cao vị thế. Việc áp dụng công nghệ sinh học, quy trình kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc sẽ làm gia tăng độ tin cậy của sản phẩm trên thị trường quốc tế.

Ở chiều ngược lại, lĩnh vực y tế cũng cần hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quản lý nhập khẩu thiết bị và dịch vụ y tế sao cho tương thích với chuỗi giá trị dược liệu; những phân tích chuyên sâu về chuỗi cung ứng thiết bị y tế có thể tham khảo tại chuỗi cung ứng thiết bị y tế.

Tiếp cận cộng đồng và dịch vụ y tế cơ sở

Đẩy mạnh mô hình kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại tại trạm y tế và hệ thống y tế cơ sở là cách để đưa sản phẩm dược liệu chất lượng vào chăm sóc sức khỏe thường xuyên. Chương trình phối hợp giữa trạm y tế, phòng khám tư nhân và các sáng kiến khám bệnh cộng đồng góp phần giúp dược liệu có thị trường ổn định và phát huy giá trị thực tiễn; một ví dụ về chương trình khám sức khỏe cộng đồng được triển khai ở địa phương có thể xem tại khám sức khỏe miễn phí tại Buôn Ma Thuột.

Lộ trình thực thi: ưu tiên nào trước mắt?

Trên cơ sở các thảo luận chuyên môn, có thể ưu tiên một số bước khả thi trong ngắn hạn: hoàn thiện tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu; hình thành một vài vùng trồng mẫu áp dụng GACP-WHO; triển khai dự án bảo tồn nguồn gen và xây dựng mô hình doanh nghiệp liên kết với hợp tác xã trồng dược liệu.

Về dài hạn, cần thúc đẩy nghiên cứu để tạo giống chất lượng cao, phát triển sản phẩm chế biến sâu có bằng chứng khoa học và mở rộng thị trường xuất khẩu có giá trị gia tăng cao hơn. Song song đó, chính sách hỗ trợ tài chính và cơ chế bảo hộ thương hiệu quốc gia sẽ giúp tăng sức cạnh tranh cho dược liệu Việt.

Các lưu ý khi triển khai

• Không để khai thác tự phát tiếp diễn—phải có kế hoạch bảo tồn nguồn gen.
• Tập trung vào chuỗi, không chỉ thúc đẩy trồng trọt riêng lẻ.
• Ưu tiên bằng chứng khoa học khi phát triển sản phẩm để đảm bảo an toàn và tính hiệu quả.
• Thiết kế chính sách khuyến khích liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp, tránh tình trạng phân mảnh thị trường.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Làm sao để dược liệu đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng?

Phải áp dụng quy trình chuẩn từ chọn giống, nuôi trồng theo tiêu chuẩn (ví dụ GACP-WHO), thu hái và sơ chế đúng kỹ thuật, đồng thời triển khai kiểm nghiệm hoạt chất và truy xuất nguồn gốc.

2. Vì sao cần ngân hàng gen dược liệu?

Ngân hàng gen giúp bảo tồn nguồn giống quý, hỗ trợ chọn tạo giống chất lượng và giảm nguy cơ thất thoát những loài đặc hữu có nguy cơ cạn kiệt.

3. Doanh nghiệp đóng vai trò gì trong chuỗi giá trị?

Doanh nghiệp có thể kết nối nghiên cứu với sản xuất, đầu tư chế biến sâu, dẫn dắt thị trường và hỗ trợ người trồng thông qua chuyển giao kỹ thuật và hợp đồng tiêu thụ.

Kết luận

Việc chuyển từ khai thác tự phát sang phát triển dược liệu sạch, có chuỗi giá trị hoàn chỉnh không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là vấn đề chiến lược kinh tế và sức khỏe cộng đồng. Giải pháp cần sự kết hợp của tiêu chuẩn hóa, nghiên cứu khoa học, chính sách phù hợp và liên kết giữa Nhà nước, khoa học, doanh nghiệp và người trồng. Khi những yếu tố này cùng vận hành, dược liệu Việt có thể chuyển mình từ nguồn nguyên liệu thô thành sản phẩm có giá trị cạnh tranh trên trường quốc tế.