El Nino kéo dài và hệ lụy: khi mưa lớn, nắng nóng và kỷ lục khí hậu xuất hiện đồng thời

Tháng 8 vừa qua đã để lại những dấu ấn khí hậu mạnh mẽ: mưa cực đoan ở nhiều nơi, các trạm đo thiết lập kỷ lục mới về lượng mưa và những đợt nắng nóng vượt mức từng ghi nhận. Những biến động này không phải hiện tượng riêng lẻ mà xuất phát từ bối cảnh El Nino đang có xu hướng gia tăng cường độ và kéo dài, khiến các dị thường thời tiết ở trong nước lẫn toàn cầu cần được nhìn nhận dưới góc độ rủi ro liên ngành.

Những con số đáng chú ý: mưa và kỷ lục trong tháng 8

Cơ quan khí tượng quốc gia báo cáo nhiều đợt mưa diện rộng trên Bắc Bộ và Trung Bộ. Bắc Bộ có hai đợt mưa lớn, trong đó đợt từ 19–24/8 gây lượng mưa phổ biến 130–330 mm, một số điểm vượt 500 mm; Mẫu Sơn (Lạng Sơn) ghi nhận 734 mm và Bãi Cháy (Quảng Ninh) 731 mm trong khoảng thời gian này.

Trung Bộ cũng chịu bốn đợt mưa diện rộng, với khu vực từ Thanh Hóa tới TP Huế xuất hiện hai đợt mưa đáng kể vào các ngày 19–21/8 và 24–25/8, phổ biến 100–200 mm và có nơi trên 250 mm. Trên toàn quốc có ít nhất 13 trạm đạt tổng lượng mưa tháng 8 cao nhất trong chuỗi số liệu cùng kỳ; trong đó Mẫu Sơn đạt 939 mm, Bãi Cháy 992,1 mm, Đình Lập 878,4 mm, Thanh Hóa 728 mm và Khê Sanh 757,8 mm.

Nắng nóng kèm theo: kỷ lục nhiệt độ ngày và tháng

Bên cạnh mưa lớn, Bắc Bộ và Trung Bộ trải qua nhiều ngày nắng nóng gay gắt. Nhiệt độ cao nhất phổ biến 35–38°C, có nơi trên 39°C. Các trạm như Cam Ranh ghi nhận 40,4°C (ngày 27/8), Bắc Mê 40°C (ngày 13/8), và một số trạm khác như Tuyên Quang, Văn Lý (Ninh Bình), Cô Tô (Quảng Ninh) và Phan Rí (Lâm Đồng) cũng phá kỷ lục nhiệt độ cùng kỳ.

Nhiệt độ trung bình tháng ở nhiều trạm cũng đạt mức cao kỷ lục: Cam Ranh 31,7°C, Đà Nẵng 31,6°C, Quảng Ngãi và Hoài Nhơn 31,3°C. Tính chung, nhiệt độ trung bình cả nước trong tháng 8 cao hơn trung bình nhiều năm 0,5–1°C; riêng Duyên hải Nam Trung Bộ và Nam Bộ cao hơn 1–2°C.

Phân bố mưa không đồng đều và hệ quả vùng

Mưa trong tháng 8 thể hiện sự phân bố rất khác nhau giữa các vùng. Bắc Bộ, khu vực Thanh Hóa đến Quảng Trị và Gia Lai có lượng mưa cao hơn trung bình nhiều năm 50–100%, thậm chí một số nơi lên tới 150–250% so với trung bình. Ngược lại, ven biển Quảng Ngãi đến Khánh Hòa lại thiếu hụt 50–80%, nơi thiếu hụt có thể vượt 90%.

Sự phân bố bất cân xứng này tạo ra áp lực kép: nơi quá ẩm dẫn tới nguy cơ lũ lụt, sạt lở; nơi khô hạn hoặc thiếu mưa ảnh hưởng tới cung cấp nước, canh tác và sản xuất điện ở một số khu vực ven biển. Mức độ ảnh hưởng cụ thể ở từng địa phương phụ thuộc vào hệ thống phòng chống thiên tai tại chỗ và khả năng ứng phó nhanh.

Kỷ lục lượng mưa ngày và dấu hiệu bất thường

Nhiều trạm phá vỡ cả kỷ lục lượng mưa trong ngày: Vinh ghi 362,9 mm (vượt kỷ lục 328,7 mm năm 2010), Hương Sơn đạt 267,6 mm (so với kỷ lục 173,4 mm năm 2007), và Mẫu Sơn từng đo được 359,7 mm trong một ngày, vượt mức trước đó.

Những con số này không chỉ là dữ liệu thống kê: khi một ngày ghi lượng mưa lớn như vậy, hệ thống thoát nước, đê điều, giao thông và an toàn người dân có thể bị quá tải trong thời gian ngắn, dẫn tới ngập úng, chia cắt giao thông và thiệt hại tài sản.

Những gì dự báo nói về tháng 9 và các chu kỳ bão

Theo thông tin từ cơ quan khí tượng, tháng 9 được dự báo có khoảng 1–2 cơn bão hoạt động trên Biển Đông. Các hệ thống thời tiết gồm dải hội tụ nhiệt đới đi qua Trung Bộ và gió mùa tây nam phía Nam sẽ là nhân tố chính gây mưa lớn cho miền Trung, Nam Bộ và khu vực Tây Nguyên. Khu vực Trung Trung Bộ vào Nam Bộ dự kiến mưa nhiều trong nửa đầu tháng, rồi giảm vào nửa cuối khiến tổng lượng mưa tháng 9 có khả năng thiếu hụt so với trung bình.

Về Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, dự báo cho thấy mưa trong tháng 9 sẽ giảm đáng kể so với tháng 8; tức là những nơi từng có lượng mưa cao đột ngột trong tháng 8 có thể gặp thời kỳ khô hơn trong tháng tiếp theo.

El Nino: bản chất và lý do tạo áp lực lên hệ thống khí hậu

El Nino là hiện tượng khí hậu tự nhiên xuất hiện khi nhiệt độ bề mặt nước biển khu vực trung tâm và phía đông xích đạo Thái Bình Dương tăng cao bất thường. Sự ấm lên này làm xáo trộn các mô hình gió, áp suất và phân bố mưa ở nhiều khu vực, kể cả những nơi cách xa Thái Bình Dương hàng nghìn kilômét.

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cảnh báo hiện tượng El Nino đang có xu hướng mạnh lên và có khả năng kéo dài, thậm chí tới đầu năm 2027; xác suất duy trì cho tới tháng 2/2027 được ghi nhận ở mức rất cao trong các dự báo. Đợt El Nino mạnh những năm trước đã góp phần khiến năm 2024 trở thành năm nóng nhất từng ghi nhận và cảnh báo rằng những kỷ lục này có thể tiếp tục bị phá vỡ.

Những khu vực dễ chịu tổn thương và lĩnh vực cần ưu tiên chuẩn bị

WMO đặc biệt lưu ý các cơ quan quản lý thiên tai, nông nghiệp, y tế, năng lượng và tài nguyên nước cần nhanh chóng hoàn thiện phương án ứng phó. Những lĩnh vực này dễ bị ảnh hưởng trực tiếp bởi biến đổi mưa và nhiệt độ: an ninh lương thực khi mùa vụ mất nước hoặc ngập úng; y tế cộng đồng khi nắng nóng kéo dài hoặc lũ lụt làm bùng phát dịch; cung cấp điện khi nhu cầu làm mát tăng mạnh hoặc nguồn thủy điện bị ảnh hưởng bởi lượng nước chưa ổn định.

Trong bối cảnh đó, các kế hoạch ứng phó ưu tiên nên bao gồm đánh giá rủi ro theo vùng, củng cố hệ thống giám sát sớm, bảo đảm nguồn dự trữ thiết yếu và phương án truyền thông để người dân nhận biết nguy cơ và thực hiện biện pháp tự bảo vệ.

Những ví dụ về thực tế ứng phó và cứu hộ kỹ thuật quốc tế cũng cung cấp bài học về tổ chức và phối hợp đa ngành; trong nước, các tình huống cô lập, cố gắng tiếp cận khu vực bị ảnh hưởng sẽ đòi hỏi năng lực tương tự như các nhiệm vụ cứu hộ phức tạp ở nước ngoài, ví dụ khi Công nhân mắc kẹt hầm thủy điện Nepal gặp khó khăn do điều kiện thiên tai và kỹ thuật.

Hướng tiếp cận quản trị rủi ro khí hậu

Để giảm thiểu tác động ngay trước mắt và trung hạn, cần kết hợp các biện pháp: nâng cao cảnh báo sớm, điều chỉnh lịch sản xuất nông nghiệp theo dự báo mùa, củng cố cơ sở hạ tầng chống ngập và sạt lở, và tăng cường hỗ trợ y tế cộng đồng đặc biệt ở vùng dễ bị ảnh hưởng. Công tác truyền thông cũng đóng vai trò then chốt giúp người dân nhận biết mức độ rủi ro và hành động phù hợp.

Ở cấp địa phương, những trải nghiệm sau sự kiện lớn (ví dụ công tác dọn dẹp sau các hoạt động quy mô hoặc lễ hội) cho thấy tính liên tục của vệ sinh môi trường và tái phục hồi không gian công cộng là phần của năng lực phục hồi; người đọc có thể tham khảo thêm về nỗ lực dọn dẹp ở những sự kiện lớn như sau đêm pháo hoa tại công viên thông qua bài viết Sáng Sớm Bình Minh tại Công viên Thống Nhất, nơi công nhân vệ sinh đã bắt tay vào khôi phục cảnh quan công cộng.

Lưu ý đặc biệt: bảo tồn động vật hoang dã và các tác động gián tiếp

Thiên tai và thay đổi khí hậu có thể làm tăng các hành vi khai thác tự nhiên bất hợp pháp, như các vụ săn bắt hoặc bẫy động vật tăng khi sinh kế ở một số vùng bị thiệt hại. Thực tế các sự cố liên quan tới bẫy chim và thiết bị săn bắt ở một số địa phương nhắc nhở rằng công tác quản lý, thanh tra và giáo dục cộng đồng về bảo vệ động vật hoang dã vẫn cần được duy trì thường xuyên; ví dụ các thông tin liên quan tới vụ Bẫy chim hàng nghìn mét ở Nghệ An làm nổi bật những hệ quả sinh thái và phản ứng quản lý địa phương.

Sơn La công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai

SKĐS – Sơn La công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai tại các xã Chiềng Lao, Mường Bú, Mường Lạn, Mường Chiên và Ngọc Chiến.

Kết luận: những điều cần ghi nhớ và hành động ưu tiên

Những số liệu mưa và nhiệt độ kỷ lục trong tháng 8 cùng với cảnh báo từ WMO và các cơ quan quốc tế cho thấy El Nino có khả năng tiếp tục gây ra những bất thường thời tiết trong thời gian tới. Việc nhận diện rủi ro theo vùng, củng cố hệ thống giám sát và cảnh báo, đồng thời chuẩn bị các phương án ứng phó liên ngành là bước cần thiết để giảm thiểu thiệt hại cho người dân và hệ sinh thái.

Cuối cùng, khi các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra đồng thời (mưa lớn ở nơi này, khô hạn ở nơi khác; nắng nóng gay gắt kèm theo lũ lụt cục bộ), phản ứng hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp của chính quyền, cộng đồng khoa học và người dân để chuyển từ tư duy đối phó sang chủ động thích ứng.

Nếu bạn quan tâm tới các diễn biến thiên tai khác liên quan tới hoạt động cứu hộ và an toàn lao động trong điều kiện xấu, có thể tham khảo thêm tình huống cứu hộ phức tạp như Công nhân mắc kẹt hầm thủy điện Nepal để hiểu các thách thức kỹ thuật và nhân đạo trong công tác cứu hộ.

Hãy theo dõi thông tin cảnh báo từ cơ quan khí tượng địa phương và thực hiện các biện pháp phòng tránh theo khuyến nghị khi có dự báo mưa lớn, lũ quét hoặc nắng nóng kéo dài.